Редакция журнала «Башҡортостан уҡытыусыһы» - филиал ГУПРБ Издательский дом «Республика Башкортостан»
» » Пошкырт кундемыште илыше финн-угор калык-влак книга нерген икмыняр мут
Пошкырт кундемыште илыше финн-угор калык-влак книга нерген икмыняр мут


И.Г. ТОЙГИЛЬДИНА,
Благовещенскысе шуко профилян профессиональный колледж туныктышо


2016 ийыште Садиков Ранус Рафиковичын, историй наука доктор, Р.Г. Кузеев лÿмеш этнологий институтын тÿҥ шанче пашаеҥжын, «Пошкырт республикысе финн-угор калык-влак (историй, тÿвыра, демографий)» монографийже книга семын лектын. Редактор да рецензент лÿмлö шанче еҥ-влак улыт: философий наука доктор-влак Т.Г. Миннияхметова ден А. Юргенсон, историй наука кандидат-шамыч Г.А. Корнишина ден Т.Л. Молотова.
2010 ийыште калык возымаш почеш Пошкырт кундемыште 103658 марий, 21477 одо, 20300 мордва да 219 эстон калык ила. Авторын палемдымыж почеш, нине финн-угор калык шке калык деч тораште илат, диаспора семын шке тÿвыраштыт тошто йÿлам шукырак арален коденыт, тюрк калык коклаште илен, у тÿсым шке тÿвырашкышт пуртеныт. Тидлан кöра этнограф, фольклорист, диалектолог да тоштер пашаеҥ-влаклан шымлаш пешак оҥай улыт.
Монографийым возымаште Садиков Р.Р. экспедиций, шанче командировко, мемнан элысе да вес элласе архив ден тоштер материалым кучылтын.
Книгаште Пошкырт кундемыште илыше финн-угор калыкын (марий, одо, мордва да эстон) кушкын толмыжо, этнокультур ойыртемже да демографий динамикыже шымлалтын.
Пошкырт кундемыште тÿрлö калык тÿвыра рÿдер-влак, финн-угор калык автономий пашаштым виктарат, фольклор ансамбль-влак улыт, газет одыла да марла лектеш, школлаште одо, марий, мордва йылмым тунемыт. Тÿнямбалсе финн-угор движенийлан кöра мемнан республикыштат финн-угор калыкым Ассоциаций (1993 – 2013, Л.М. Ярмингинан вуйлатымыж почеш) шке йырже чумырен. Тиде калык организацийын тÿҥ шонымашыже – калык кокласе кылым пеҥгыдемдаш, пырля пашам ворандарен колташ.
Тиде савыктыш этнолог, историк, краевед-влаклан шке пашаште кучылташ оҥай лиеш. Тугак моло лудшо-влаклан, кöлан финн-угор тематике лишыл улеш.
Мом вара тиде книгаште марий-влак нерген возымо? Ончылмутышто автор тыге палемден: «Пошкыртэлыште илыше марий калык – эрвел мари-кок тÿшкалан шелалтыт, ÿпö мари да белебей мари. Шуко чотшо нунын кокла гыч чимари йÿлам кучат, шагалракше крешын мари улыт».
Тиддеч посна автор марий калыкын этнокультурный тÿсшым шымла, пÿтынь Российыште да Пошкырт республикыште калык чотым, верысе да субэтнический тÿшкам, йылме ойыртемым, конфессий ойыртемым. Марий калыкын этнотерриториально кушкын толмыжым, историографий ден кучылтмо литературым келгын лончыла.
Озанлык паша да материальный поянлык нерген, сурт-пече, чием, унам вашлийме, сийлыме нерген, марий кочыш нерген оҥай лудаш, тугак календарь да калык йÿла пайрем да еш йÿла нерген.
XX – XXI курымлаште калыкын этнокультурно кушкын толмыжо поснак тÿткышым ойыраш йодеш.
Мучашлан автор тÿрлö районла ялысе да школласе тоштер-влакын калык тÿвырам арален кодымаште надыр нерген палемда.
Кÿчыкын тыгерак, тиде книгам шкалан лудын лекман. Дискуссийланат теме лектеш, шонем. Садиков Ранус Рафикович лекше йодышлан уло кумылын вашешта. Книга лекме дене авторым саламлена да таум ойлена: тачысе кечын Пошкырт марий калык одо калык шанче еҥланат оҥай улмаш!